Menu

Evropa ima i islamske korjene

Autor: Tariq Ramadan

Posljednjih godina rasprava o prisustvu muslimana i islama na Zapadu se pomjerila s političkih i ekonomskih pitanja na kulturalna i religijska, ali je također projicirana i na historiju, s ponekad nadrealnim debatama oko „zapadnih vrijednosti“ i „korijena“ Evrope i njenog „grčkorimskog“ ili „judeokršćanskog“ identiteta ili samo „grčkog i kršćanskog“, prema papinom obraćanju u Regensburgu 12. septembra 2006.

Dolaskom islama i novih, mnogo vidljivijih imigranata i s očiglednom promjenom u zapadnim društvima, sve je veće iskušenje da se redefinira ono što Evropa i Zapad zaista jesu kako bi se delimitiralo (u smislu postavljanja granica) ono što jeste zapadni/evropski identitet i ono što ga čini, u kulturnom i religijskom smislu.

U srcu pluralizma najveća opasnost bi bila da propadne ideja koju je neko oduvijek imao o sebi: na stranu humanističke vrijednosti i socijalna i politička vizija Evrope i Zapada, ono što je važno jesu naši korijeni, naš identitet i ono što nas historijski definira kao „zapadnjake“, „Evropljane“ ili „Francuze“, „Italijane“, „Britance“ ili „Amerikance“ u pogledu naslijeđene kulture i utemeljene religije. Ono što ovaj proces otkriva jednostavno je i eksplicitno: islam je „drugi“, čak i kad je prisutan među nama. Ova ideja nije nova i sami projekt Evrope, izvan njenih geografskih okvira, oblikovan je ovim procesom razlikovanja od drugih ili jasne opozicije onome što ona nije.

“Naš” i “njihov” Aristotel

Selektivna rekonstrukcija historijskih struktura, evropskih korijena i „bjanko“ karakteriziranje doprinosa islama i muslimana izgradnji Evrope prosvjetljujući su u ovom smislu. Naučni, pravni, filozofski i religijski doprinos muslimanskih učenjaka i intelektualaca zanemaruje se do te mjere – i u kolektivnom pamćenju i u školskim programima – da se to ne može posmatrati osim kao ideološki izbor u procesu koji vodi ka samoizgradnji. Da bi se napravio dobar utisak, ličnost Averroesa (12. stoljeće) – racionaliste-koji-je-vrlo-sličan-nama i koji je ponovo otkrio „našeg“ Aristotela spominje se opsesivno, dok je zanemareno nekoliko desetina naučnika, mislilaca, filozofa i umjetnika iako ne samo da su živjeli u Evropi već su duboko utjecali ne samo na evropski mentalitet, već i na naučne, filozofske, pa čak i pravne i političke prakse. Udžbenici, od osnovne škole do univerziteta, samo marginalno spominju taj doprinos, a univerzitetski nastavni planovi ponekad ga uopće ne spominju. Je li ova djelimična amnezija slučajna ili je rezultat namjernog ideološkog i političkog izbora? Nema sumnje u pogledu odgovora.

Refleksi koji se mogu primijetiti danas potvrđuju temeljnu prirodu ovog vrlo starog procesa, koji se sastoji, određujući i birajući šta nas definira, u isticanju onoga što je drugačije od nas ili što nam je suprotno. Ono čemu direktno svjedočimo danas je sasvim dobrovoljna reaktivacija procesa redefiniranja identiteta: prisustvo novih muslimanskih građana, konstantan priliv imigranata i demografske projekcije izazivaju strah i zbog toga je postalo hitno jasno kazati ko je ko, iz straha da će nečiji identitet i kultura biti izgubljeni u različitosti ili jednostavno nestati. Strah od religijskog i kulturnog pluralizma vodi redukciji i potpuno isključivom pogledu na prošlost. Zapravo, to su ideje koje stoje u pozadini papinog obraćanja u Regensburgu.

Govoreći o vezi između vjere i razuma i insistirajući na privilegiranoj vezi između grčke racionalističke tradicije i kršćanske religije, papa Benedikt XVI tražio je da se evropski (i zapadni) identitet definira kao primarno kršćanski po vjeri i grčki po svom filozofskom razmišljanju. Islam se, pošto ne priznaje ovu vezu s razumom, posmatra kao strani evropskom identitetu, koji se razvio iz ovog naslijeđa. U ime ovakve percepcije, prije nekoliko godina, papa Ratzinger je već iznio svoje odbijanje da se Turska integrira u Evropu: kao muslimanska zemlja, Turska nikad nije bila niti će moći biti istinski evropska po kulturi. Još jednom, islam je drugačiji, on je „drugi“. U ovom smislu, papa Benedikt XVI je potpuno evropski papa, koji poziva stanovnike kontinenta da budu svjesni centralnog, neizbježnog karaktera kršćanstva ako ne žele izgubiti svoj identitet. Ova poruka može biti opravdana u ovim vremenima krize identiteta, ali je iznad svega potencijalno opasna pošto nameće dvostruku redukciju u svom historijskom pristupu i svojoj trenutnoj definiciji evropskog identiteta.

Strah od islama i muslimana

Evropa ne može preživjeti, a ne može ni Zapad, ako nastavi težiti svom definiranju isključivim terminima i u suprotnosti prema drugima – islamu i muslimanima – kojih se plaši. Ono što Zapadu, a naravno i Evropi, najviše treba danas nije toliko dijalog s drugim civilizacijama koliko dijalog sa samima sobom. Moraju priznati svoje različite aspekte, koje su tako dugo odbijali vidjeti i koji ih i danas sprečavaju da obogate svoje religijske i filozofske tradicije. Zapad i Evropa moraju se pomiriti s različitosti u svojoj prošlosti kako bi ovladali neophodnim pluralizmom svoje budućnosti. Redukcijski pristup koji su koristili papa i oni koji stvaraju iluziju o čudovištu opasnog kulturalnog pluralizma nije od pomoći u ovom procesu ponovnog prilagođavanja. Na akademicima i intelektualcima je, bilo da su muslimani ili ne, da dokažu – putem historijsko-kritičkih studija – da su pogriješili i historijski i naučno. Ovo bi također bio način da se današnji muslimani pomire s prosvjetljujućom kreativnosti zapadnih i evropskih muslimanskih mislilaca iz prošlosti, koji nisu bili samo „integrirani“, već su duboko doprinijeli i Evropi i Zapadu u cjelini, njegujući i obogaćujući ih svojim kritičkim razmišljanjima.

Važno je pokazati da selektivno pamćenje koje nastoji „zaboraviti“ ključne doprinose takvih muslimanskih mislilaca i aktivnih racionalista poput El-Kindija (9. stoljeće), El-Farabija (10. stoljeće), Ibn Sinaa (Avicena, 11. stoljeće), El-Gazalija (12. stoljeće), Eš-Šatibija (13. stoljeće), Ibn Halduna (14. stoljeće) i drugih naučnika stvara Evropu koja zavarava sebe i druge o svojoj prošlosti. U svjetlu neophodnih primjedbi, muslimani mogu pokazati, racionalno i bez polemike, da dijele suštinu vrijednosti na kojima su utemeljeni Evropa i Zapad i da je njihova religijska tradicija također doprinijela pojavi i promociji ovih vrijednosti.

————————————————————–

(Tariq Ramadan, Švicarac, profesor je na Fakultetu orijentalnih studija Oxfordskog univerziteta. Magazin Time proglasio ga je jednim od najznačajnih inovatora 21. stoljeća. Jedan je od vodećih islamskih mislilaca na Zapadu. Tekst je objavljen u knjizi “Moje uvjerenje“)